همگانی اشتباهات رایج در گفتار ضرب المثل

[Mahak]

به نام خداوند رنگین کمان

غلط ننویسیم / ضرب المثل​

اولین اشتباه
دل و دَماغ نداشتن / دل و دِماغ نداشتن: با توجه به اینکه دَماغ به معنی بینی است و دِماغ به معنی مغز، پس گویش درست ضرب المثل چنین است:
«دل و دِماغ انجام کاری ندارم

 

[Mahak]

دومین اشتباه
پیش قاضی، مُعَلَّق بازی / پیش غازی، مُعَلَّق بازی: تصوّر عام بر شکل اول است ولی چنین نیست! این ضرب المثل کنایه از آن دارد که پیش کسی ادعایی داشته باشیم که خود در کار مورد نظر خیلی از ما برتر است. معلق زدن جلوِ «غازی» در معنای «بند باز» کاری بیهوده است. در نتیجه شکل دوم درست دارد.

 

[Mahak]

سومین اشتباه
کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه است / زیر کاسه نیم‌کاسه‌ای است: به اشتباه اینطور جا افتاده که «کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه است» اما واضح است که زیر یک نیم کاسه (چه در معنای نیمی از یک کاسه و چه در معنی کاسه‌ی کوچک) نمی‌توان یک کاسه جا داد! اصل این ضرب المثل چنین است: «زیر کاسه نیم‌کاسه‌ای است».

 

[Mahak]

چهارمین اشتباه

گرگ بالان دیده / گرگ باران دیده: هر دو شکل در آثار شعرا و نویسندگان معاصر و کهن آمده است ، اما به نظر می‌رسد «بالان» به معنای «تله» درست‌تر باشد.

 

[Mahak]

پنجمین اشتباه

خواب زن چپ است / خواب ظن چپ است: دو نظر راجع به این ضرب المثل وجود دارد. اول آنکه «ظن» به معنای گمان در این ضرب المثل صحیح است به این صورت که شخص قبل از خواب به چیزی فکر می‌کند و وقتی می‌خوابد آن‌را در خواب می‌بیند. این نوع خواب غیر قابل اتکا و در اصطلاح «چپ» است. نظریه دوم بر آن است که در این ضرب المثل «زن» صحیح است. دهخدا معتقد است این ضرب المثل به شکل «خواب زن چپ است» صحیح است واستدلالش هم چنین است که زن چون دارای ذات لطیف است، حتی اگر خواب بد هم ببیند چپ است و تعبیر خوب دارد. (امثال و حکم دهخدا)

 

[Mahak]

ششمین اشتباه
نجات غریق / ناجی غریق: نجات غریق یعنی فرایند نجات دادن کسی که در حال غرق شدن است و ناجی غریق شخصی است که غریق را نجات می‌دهد. به اشتباه به جای ناجی غریق از نجات غرق استفاده می‌شود!

 

[Mahak]

هفتمین اشتباه
کج دار و مریز / کج دار و مریض: این ضرب المثل کنایه از رعایت احتیاط در کاری است. مریز در اینجا فعل امر است نه یک صفت به معنای بیمار (مریض). برگرفته از شعری منسوب به خیام:

یا رب تو جمال آن مه مهر انگیز

آراسته ای به سنبل عنبر ریز

پس حکم همی‌کنی که در وی منگر

این حکم چون آن بُود که کج دار و مریز

 

[Mahak]

هشتمین اشتباه
مرغ سر کنده / مرغ پر کنده: نگارش درست، نگارش نخستین است و کنایه دارد به این که شخصی دائم در جنب و جوش باشد (مانند مرغی که سرش را کنده‌اند و در جنب و جوش است).

 

[Mahak]

نهمین اشتباه
«بادمجان بم آفت ندارد» یا «بادمجان بد آفت ندارد»

همه ما این جمله را شنیده‌ایم «بادمجان بم آفت ندارد» باید بگوییم که این تعبیر هم اشتباه است.

اول این که شهر «بم» در کرمان به کاشت و برداشت بادمجان، مشهور نیست که به دلیل این شهرت، تعابیری این‌چنینی برای آن به کار ببریم.

دوم این که اگر به کارکرد این ضرب‌المثل دقت کنیم به این حقیقت دست می‌یابیم که این مثل را زمانی به کار می‌برند که فردی دچار سانحه‌ای می‌شود و در مقام خطاب به خود و نه به دیگری این ضرب‌المثل را به کار می‌برد.

در همین گفت‌وگوها اگر دقت کنید طرف مقابل، بلافاصله به فردی که این ضرب‌المثل را به کار می‌برد، می‌گوید «نفرمایید خواهش می‌کنم». در نتیجه باید به این نکته دقت کرد که اگر قرار باشد بادمجان بم، بادمجان خوبی باشد طبیعی است که نباید به آن آفت بزند، پس این بیان نادرست است.

شکل درست این ضرب‌المثل این است که بگوییم «بادمجان بد، آفت ندارد» یعنی وقتی کسی با سانحه‌ای روبه‌رو می‌شود باید بگوید «بادمجان بد آفت ندارد» یعنی بادمجان بد خودش خراب است و آفت به آن کارگر نیست.

 

[Mahak]

دهمین اشتباه
نگوییم «پول علف خرس نیست» بگوییم «پول علف هرز نیست».

همچنین میان مردم، رایج است که می‌گویند «پول، علف خرس نیست» درصورتی‌که این اشتباه است، زیرا خرس علف نمی‌خورد، باید بگوییم «پول علف هرز نیست».