آموزش بررسي آرایه مجاز

[Melika]

مجاز چیست؟

مجاز یکی از تاثیرگذارترین و پرکاربردترین آرایه هاست که در مقاله «آرایه های ادبی» آن را به عنوان یکی از انواع آرایه های ادبی معنوی معرفی کردیم. در اهمیت آن همان بس که تعریفی از شفیعی کدکنی درباره آرایه مجاز بیان کنیم.

در عنصر مجاز شوق و اشتیاقی در خواننده برای جست ‌و‌جو و طلب مفهوم تازه است.
و این یک عامل درونی است که سخن را تاثیر و نفوذ پذیری بیشتری می‌بخشد.

- شفیعی کدکنی

تعریف کلمه مجاز
مجاز در لغت به معنای غیر واقعی است.
هر واژه‌ای می‌تواند یک معنای اصلی داشته باشد و یک یا چند معنای غیراصلی. به معنای اصلی آن حقیقی و به معنای غیراصلی‌اش مجازی می‌گویند.

 

[Melika]

آرایه مجاز چیست؟
آرایه‌ مجاز به آرایه‌ای گفته می‌شود که معنای کلمه در معنای غیرحقیقی آن به کار رفته باشد. به چه شرطی؟ به شرط وجود علاقه و قرینه.

لیوان افتاد و شکست.

- لیوان در معنای حقیقی خودش به کار رفته است.

او همه‌ لیوان را آشامید.

-در جمله دوم منظور از لیوان آن چیزی است که در داخل لیوان است نه خودِ لیوان. زیرا لیوان که قابل آشامیدن نیست. پس لیوان در جمله‌ی دوم می‌شود مجاز از نوشیدنی داخل لیوان.

مسابقات والیبال، در ایران برگزار شد.

- ایران به معنای واقعی و اصلی خودش یعنی کشور ایران به کار رفته است.

در مسابقات والیبال، ایران به مقام اول رسید.

- در جمله‌ دوم منظور از ایران، تیم ایران است نه کشور ایران. پس «ایران» در این جمله مجاز از تیم ایران یا والیبالیست‌های ایرانی است.

 

[Melika]

علاقه و قرینه در مجاز چیست؟

شرط به کار بردن معنای غیرحقیقی کلمه در مجاز را وجود علاقه و قرینه عنوان کردیم.
به نوعی وجود علاقه یا قرینه کمک می‌کند تا معنای مجازی و غیرواقعی کلمه تشخیص داده شود. اکنون ببینیم این دو به چه معنایی هستند.

علاقه در آرایه مجاز

علاقه حکم پل را دارد. یعنی رابطه‌ و پیوندی که بین معنای حقیقی و مجازی یک واژه وجود دارد. علاقه انواع مختلفی دارد که در پایین مفصل به آن اشاره کرده‌ایم.
به این مثال توجه کنید:

سپید شد چو درخت شکوفه‌دار سرم.

● مجاز: سر مجاز از مو
● علاقه: در اینجا سر، مجاز از مو است. دلیل اینکه شاعر به جای مو، سر را به کار برده است علاقه یا همان رابطه‌ای است که میان معنای حقیقی سر و معنای مجازی آن یعنی مو وجود دارد. در واقع در این مثال علاقه از نوع علاقه جزئیه است. یعنی بخشی از یک چیز به جای کل آن چیز به کار رفته است

لیوان را سر کشیدم.

● مجاز: لیوان مجاز از آب
● علاقه: لیوان به آب ارتباط دارد – رابطه آب و جایگاهش همان لیوان است. لیوان را که نمی‌شود خورد اما چون جایگاه آب است پس یک دلیل می‌شود.

 

[Melika]

قرینه در آرایه مجاز

قرینه در مجاز، حکم چراغ چشمک‌زن را دارد. به ما علامت می‌دهد تا ذهن‌مان را از معنای حقیقی کلمه دور نماییم و به سمت معنای مجازی و غیر حقیقی آن هدایت کنیم. در اصل همان نشانه و دلیلی است که ما را به سمت معنای ثانویه و غیر حقیقی می‌برد.
به مثال دقت کنید:

کلاس تشویق کرد

● مجاز: کلاس مجاز از بچه‌ها
● قرینه: کلاس چون جایگاه بچه‌هاست پس دلیل و نشانه، بچه‌ها می‌شوند.

 

[Melika]

انواع علاقه (رابطه) در مجاز
علاقه به صورتهای مختلف در مجاز قرار می گیرد که اگر بخواهیم دسته‌بندی مناسبی از آن ارائه دهیم آن را در ۸ بخش بررسی می‌کنیم.

• مجاز به علاقه کلیه
• مجاز به علاقه جزئیه
• مجار به علاقه محلیه
• مجاز به محلیه وارون
• مجاز به علاقه آلیه یا وسیله‌ای
• مجاز به علاقه سببیه
• مجاز به علاقه جنسیت
• مجاز به علاقه لازمیه

در ادامه انواع علاقه را به همراه مثال بررسی می‌کنیم:

 

[Melika]

۱ – مجاز به علاقه کلیه
آوردن کل یک چیز به جای بخشی از آن.

دست در حلقهٔ آن زلفِ دوتا نتوان کرد
تکیه بر عهدِ تو و بادِ صبا نتوان کرد

● مجاز: دست
● مجاز از: انگشتان دست
● علاقه: منظور از دست، همان انگشتان دست است.

۲ – مجاز به علاقه جزئیه
بخشی از یک چیز به جای کل آن.

و گر رفت و آثار خیرش نماند
نشاید پس مرگش الحمد خواند

● مجاز: الحمد
● مجاز از: سوره‌ فاتحه
● علاقه: الحمد جزئی ازسوره‌ فاتحه است و منظور همان کل سوره‌ حمد است.

۳ – مجاز به علاقه محلیه
آوردن مکان چیزی به جای خود آن چیز.

یکی دشت با دیدگان پر زخون
که تا او کی آید ز آتش برون

● مجاز: دشت
● مجاز از: مردم
● علاقه: منظور از دشت، همان مردم دشت است.

 

[Melika]

۴- مجاز به محلیه وارون
به کار بردن محتوای یک چیز به جای مکان آن چیز.

باده ناب دست تو

● مجاز: باده‌ ناب
● مجاز از: جام باده
● علاقه: محتوای جام، به جای جام شراب به کار برده است.

۵ – مجاز به علاقه آلیه یا وسیله‌ای
آوردن ابزار چیزی به جای خود آن چیز.

هر کو نکند فهمی زین کِلک خیال‌انگیز
نقشش به حرام، ار خود صورتگر چین باشد

● مجاز: کلک به معنای قلم
● مجاز از: شعر و نوشته
● علاقه: از کلک یا همان قلم به جای شعر و نوشته استفاده شده است.

۶ – مجاز به علاقه سببیه
آوردن سبب چیزی به جای آن چیز.

دیدم که نَفَسم در نمی‌گیرد و آتشم در هیزم تر اثر نمی‌کند.

● مجاز: نفس
● مجاز از: سخن، کلام
● علاقه: نفس کشیدن سبب زنده ماندن و در نتیجه سخن گفتن است.

 

[Melika]

۵– مجاز به علاقه آلیه یا وسیله‌ای
آوردن ابزار چیزی به جای خود آن چیز.

هر کو نکند فهمی زین کِلک خیال‌انگیز
نقشش به حرام، ار خود صورتگر چین باشد

● مجاز: کلک به معنای قلم
● مجاز از: شعر و نوشته
● علاقه: از کلک یا همان قلم به جای شعر و نوشته استفاده شده است.

۶ – مجاز به علاقه سببیه
آوردن سبب چیزی به جای آن چیز.

دیدم که نَفَسم در نمی‌گیرد و آتشم در هیزم تر اثر نمی‌کند.

● مجاز: نفس
● مجاز از: سخن، کلام
●علاقه: نفس کشیدن سبب زنده ماندن و در نتیجه سخن گفتن است.

۷- مجازبه علاقه جنسیت
آوردن جنس چیزی به جای خود آن چیز.

چو سوفارش آند به پهنای گوش
ز شاخ گوزنان برآمد خروش

● مجاز: شاخ گوزن
● مجاز از: کمان
● علاقه: شاعر در این جا به جای کمان جنس آن را که از شاخ گوزن است ذکر کرده است.

۸- مجاز به علاقه لازمیه
به کار بردن لازم و ملزوم به جای یکدیگر.

محتاج قصه نیست گرت قصد خون ماست
چون رخت از آن توست به یغما چه حاجت است؟

● مجاز: خون
● مجاز از: کشتن
● علاقه: خون که عامل زنده بودن است به جای کشتن به کار رفته است.

 

[Melika]

تفاوتهای مجاز با آرایه های استعاره و کنایه
از آنجا که در آرایه های استعاره و کنایه، به مانند آرایه مجاز، با معنای غیرواقعی کلمه سروکار داریم. بهتر آن دیدیم که به بررسی تفاوت‌ها و شباهت‌های مجاز با این دو آرایه بپردازیم.

مقایسه مجاز با کنایه
برای بیان تفاوت و شباهت بین کنایه و مجاز، به تعریف‌‌شان اشاره می‌کنیم تا درک این تفاوت برایمان آسان‌تر شود.
کنایه یعنی استفاده از یک ترکیب یا عبارت در جمله با دومعنی، که یک معنی آن نزدیک و ظاهری و معنی دیگر، دور از ذهن و غیر واقعی باشد.
اما مجاز یعنی به کار رفتن کلمه‌ای در معنای غیرواقعی و مجازی آن، به شرط وجود علاقه و قرینه در جمله.

 

[Melika]

شباهت مجاز با کنایه
با تعریف بالا متوجه شدید که مجاز و کنایه هردو معنی غیرحقیقی و غیرواقعی دارند. پس وجه شباهت این دو در جمله معنی مجازی آنها می‌باشد.

تفاوت مجاز با کنایه
طبق تعریف بالا، در مورد تفاوت‌های این دو آرایه باید بگوییم، مجاز اصولا یک کلمه است، اما در کنایه ما با یک عبارت یا ترکیبی از واژه‌ها سر و کار داریم. در اصل اگر فعل مرکب باشد کنایه می‌شود.
و دیگر اینکه، در مجاز فقط معنی مجازی و غیرحقیقی واژه مورد نظر است. اما در کنایه معنای ظاهری ترکیب یا عبارت هم می‌تواند مورد قبول باشد.
به مثال اول توجه کنید:

همی برخروشید و فریاد خواند
جهان را سراسر سوی داد خواند

● مجاز: جهان که از مردم مجاز شده
در واقع جهان که محل زندگی مردم است، به جای مردم جهان به کار رفته است. پس جهان در معنای غیرواقعی به کار رفته است.