آموزش بررسي آرایه مجاز

[Melika]

حالا مثال دوم را نگاه کنید:

از در درآمدی و من از خود به در شدم
گفتی کز این جهان به جهان دگر شدم

در این بیت منظور شاعر از کلمه «جهان»، مردم جهان نیست. و عبارت «از این جهان به جهان دگر شدن» کنایه از «مردن» است. پس عبارت «جهان به جهان» در معنای غیرواقعی به کار رفته است.
در مثال اول، جهان مجاز است و یک کلمه است، ولی در مثال دوم از «این جهان به جهان دگر شدن» یک عبارت است که در نقش کنایه به کار رفته است.
مثالی دیگر:

زبان دَرکش ای مرد بسیاردان.

شاید با خودتان فکر کنید زبان جزئی از انسان است، پس مجاز به علاقه جزئیه می‌شود. اما حواستان باشد در اینجا زبان تنها نیست و ما عبارت «زبان در کشیدن» را داریم. زبان درکشیدن کنایه از سکوت کردن است. یعنی در این جمله هم مجاز داریم هم کنایه.
● مجاز: زبان
● کنایه: زبان در کشیدن

 

[Melika]

شباهت مجاز با استعاره
دلیل شباهت مجاز و استعاره به یکدیگر این است که در هردو آرایه یک کلمه در معنای غیرحقیقی و مجازی خودش به کار می رود.
نکته: از این روی هر استعاره نوعی مجاز است. اما هر مجازی استعاره نیست.

تفاوت مجاز با استعاره
در مجاز، بین واژه‌ به کار رفته و معنای مجازی‌اش تشبیه و شباهتی وجود ندارد و از علاقه و قرینه به عنوان یک دلیل برای ایجاد این ارتباط استفاده می‌شود. در اصل کلمه‌ای که به جای کلمه دیگر می‌آید دلیل و جزئی از آن است.
اما در استعاره، بین واژه‌ای که به کار رفته و معنای استعاری آن، تشبیه وجود دارد. اما در استعاره اگر کلمه‌ای که به جای کلمه دیگر می‌آید فقط شبیه آن است.

 

[Melika]

چو آشامیدم این پیمانه را پاک
در افتادم ز مستی بر در خاک

در این مثال معنای واقعی پیمانه ظرف می‌شود. ظرف هم که آشامیدنی نیست. پس محتوای داخل ظرف یا پیمانه مد نظر است که همان آب یا شر.اب می‌شود. و شر.اب جزئی از پیمانه است. شباهتی وجود ندارد اینجا رابطه هست بنابراین استعاره نداریم و فقط مجاز وجود دارد.

یک درخت گل اندر میان خانه ماست
که سروهای چمن پیش قامتش پست‌اند

● استعاره: گل از معشوق
یعنی یک معشوق شبیه گل در خانه ما هست. اینجا شباهت داریم.

 

[Melika]

نحوه تشخیص مجاز و استعاره در جمله

برای اینکه تشخیص دهید این جمله یا عبارت مجاز دارد یا استعاره می‌توانید از روش زیر استفاده کنید:
● اول، باید اسم خیالی را در شعر یا متن پیدا کنید. یعنی واژه‌ای كه در معناي غيرحقيقي و معمولي به كار رفته باشد.
●دوم، منظور شاعر و نویسنده را از آن اسم خیالی حدس بزنید. بپرسید شاعر چرا این اسم خیالی را در اینجا آورده قصد داشته چه چیز را نشان دهد. یعنی به رابطه ميان اين دو واژه دقّت نماييد.
●سوم، این بار باید دقت کنید آیا شباهتی بین اسم خیالی و منظور نویسنده یا شاعر، وجود دارد یا خیر.
پاسخ شما مشخص کننده جواب می‌باشد. اگر توانستید بین اسم خیالی و منظور نویسنده شباهتی پیدا کنید پس آن جمله استعاره دارد چون در استعاره تشبیه داریم اما اگر شباهتی نبود جمله شما مجاز است.

 

[Melika]

ایران کُشتی را برد

●اسم خیالی: ایران، چون اسم کشور است کشور که برنده نمی‌شود تیم آن کشور برنده می‌شود.
●منظور: منظور از ایران کشور نیست بلکه تیم ایران است.
سوال: آیا بین ایران و تیم ایران شباهت هست؟
خیر شباهتی نیست پس وقتی شباهت نیست مجاز می‌شود ولی اگر شباهت بود استعاره است.